به زبان ساده و طبق جمعبندی تعمیر پیسی، سرور (Server) کامپیوتر یا برنامهای است که به دستگاههای دیگری به نام «کلاینت» سرویس میدهد: کلاینت درخواست میفرستد و سرور کاری انجام میدهد و پاسخ برمیگرداند (منبع: Wikipedia).
سرور در اصل یک «نقش» است و حتی یک کامپیوتر معمولی هم میتواند سرور باشد؛ ولی سختافزار مخصوص سرور برای کار شبانهروزی با پردازندههایی مثل Xeon، رم ECC، دیسکهای RAID و پاور دوگانه ساخته میشود.

سرور دقیقاً چه معنایی دارد و چطور کار میکند؟
در مدل کلاینت‑سرور، کار بین ارائهدهندهٔ سرویس (سرور) و درخواستکننده (کلاینت) تقسیم میشود. وقتی آدرس یک سایت را در مرورگر میزنید، مرورگر شما کلاینت است و درخواستی به وبسرور میفرستد؛ وبسرور صفحه را آماده میکند و برمیگرداند (منبع: Wikipedia). یک سرور میتواند همزمان به چندین کلاینت سرویس بدهد و یک کلاینت هم میتواند از چند سرور استفاده کند (منبع).

واژهٔ server در معنای شبکهای از اسناد اولیهٔ ARPANET آمده است؛ مثلاً در RFC ۵ که سال ۱۹۶۹ منتشر شد. برای اینکه بدانید کلاینتها در شبکهٔ محلی چطور سرور را پیدا میکنند، آموزش پروتکل ARP و آموزش IP APIPA را ببینید.

آیا هر کامپیوتری میتواند سرور باشد؟
بله. از نظر فنی «سرور» به برنامه یا فرایندی گفته میشود که سرویس میدهد و به همین دلیل به دستگاهی که آن برنامه را اجرا میکند هم سرور میگویند (منبع). یعنی اگر روی کامپیوتر خانگی یک پوشه را در شبکه به اشتراک بگذارید، همان کامپیوتر نقش «فایل سرور» را بازی میکند. تفاوت اصلی در دوام و قابلیت اطمینان است: سرورهای حرفهای قرار است ماهها بدون خاموشی کار کنند و قطعههایشان بدون خاموش کردن دستگاه قابل تعویض است.


سختافزار سرور چه فرقی با کامپیوتر معمولی دارد؟
| قطعه | در سرور | منبع |
|---|---|---|
| پردازنده | پردازندههای سروری مثل Intel Xeon از رم ECC و در بسیاری مدلها از چند سوکت (چند پردازنده روی یک مادربرد) پشتیبانی میکنند | Wikipedia |
| رم | رم ECC خطاهای تکبیتی داده را خودش تشخیص میدهد و اصلاح میکند؛ برای همین در سرورها رایج است | Wikipedia |
| دیسک | چند دیسک با RAID کنار هم قرار میگیرند تا با خراب شدن یک دیسک، داده از بین نرود | Wikipedia |
| تعویض قطعه | در سرورهای میانرده و حرفهای، دیسک و حتی برخی قطعههای دیگر بهصورت Hot‑swap و بدون خاموش کردن عوض میشوند | Wikipedia |
| پاور | سرورهای رکی معمولاً دو پاور دارند که از دو منبع برق جدا تغذیه میشوند و بدون خاموشی قابل تعویضاند | Wikipedia |
| ارتفاع | ارتفاع سرورهای رکی با واحد U سنجیده میشود؛ هر ۱U برابر ۱٫۷۵ اینچ (۴۴٫۴۵ میلیمتر) است | Wikipedia |

پردازنده و مادربرد سرور چه ویژگیای دارند؟
مادربرد سرور معمولاً بیش از یک سوکت پردازنده دارد. خانوادهٔ Xeon اینتل برای سرور و ایستگاه کاری طراحی شده و نسبت به Core معمولی قابلیتهایی مثل پشتیبانی از ECC، تعداد هستهٔ بیشتر و پیکربندی چندسوکتی دارد (منبع: Wikipedia). در نسخهٔ قدیمی این مقاله نوشته بودیم «Core از ECC پشتیبانی نمیکند ولی AMD میکند»؛ این جمله دقیق نبود: پشتیبانی از ECC هم به مدل پردازنده بستگی دارد و هم به مادربرد (منبع). برای آشنایی بیشتر با اجزای برد، آموزش آشنایی با مادربرد را بخوانید.


رم ECC چه کاربردی دارد و چرا در سرور مهم است؟
رم ECC (کد تصحیح خطا) نوعی حافظه است که بیشتر خطاهای داده را تشخیص میدهد و اصلاح میکند؛ این خطاها ممکن است حتی بر اثر پرتوهای کیهانی رخ دهند. ECC برای جاهایی که خرابی داده قابل قبول نیست، مثل سرورها و محاسبات علمی و مالی، استفاده میشود (منبع: Wikipedia). دربارهٔ انواع رم در آموزش رم بیشتر خواندهاید.


هارد و پاور سرور چطور از خرابی جلوگیری میکنند؟
در RAID چند دیسک فیزیکی بهشکل یک واحد منطقی کار میکنند تا سرعت یا افزونگی (یا هر دو) بالا برود (منبع: Wikipedia). با Hot‑swap میتوان دیسک خراب را بدون خاموش کردن سرور بیرون کشید و عوض کرد (منبع). البته RAID جایگزین پشتیبانگیری نیست؛ اگر اطلاعات پاک شد، آموزش بازیابی اطلاعات هارد را ببینید.


سرورها چه سیستمعاملی دارند؟
در اینترنت، بیشتر سرورها سیستمعاملهای شبه‑یونیکس و متنباز مثل لینوکس دارند (منبع). گزینهٔ دیگر، ویندوز سرور مایکروسافت است و جدیدترین نسخهٔ آن، Windows Server ۲۰۲۵ است که ۱ نوامبر ۲۰۲۴ (۱۱ آبان ۱۴۰۳) عرضه شد (منبع: Microsoft).


در نسخهٔ قدیمی مقاله macOS Server هم معرفی شده بود، ولی اپل فروش macOS Server را ۲۱ آوریل ۲۰۲۲ (۱ اردیبهشت ۱۴۰۱) متوقف کرد و بیشتر قابلیتهایش را به خود macOS منتقل کرد (منبع: Apple).



انواع سرور کداماند؟
| نوع سرور | چه کاری میکند |
|---|---|
| وب سرور | صفحههای سایت را برای مرورگر میفرستد |
| سرور ایمیل | نامهها را دریافت، نگهداری و ارسال میکند |
| سرور پایگاه داده | دادهها را نگه میدارد و به درخواست برنامهها پاسخ میدهد |
| فایل سرور | فایلها را بین کاربران شبکه به اشتراک میگذارد |
| سرور چاپ | پرینترها را بین کاربران شبکه به اشتراک میگذارد |
| سرور بازی | بازیهای چندنفره را بین بازیکنان هماهنگ میکند |
| سرور برنامه | برنامهها را اجرا میکند و نتیجه را به کلاینت میدهد |
این فهرست انواع رایج سرور طبق Wikipedia است. در شبکههای شرکتی، سوییچها سرورها و کلاینتها را به هم وصل میکنند؛ آموزش سوییچ سیسکو را ببینید.
سرور مجازی (VPS) چه کاری میکند؟
با مجازیسازی، یک سرور فیزیکی به چند سرور مجازی تقسیم میشود که هر کدام سیستمعامل خودشان را دارند. طبق Wikipedia، میانگین استفاده از ظرفیت سرورها در اوایل دههٔ ۲۰۰۰ فقط ۵ تا ۱۵ درصد بود و مجازیسازی این عدد را بالا برد (منبع). نرمافزاری که این کار را میکند «هایپروایزر» نام دارد؛ مثلاً Hyper‑V مایکروسافت که در ویندوز سرور و ویندوز وجود دارد (منبع: Microsoft) یا VMware ESXi که هایپروایزر نوع ۱ است و مستقیم روی سختافزار نصب میشود (منبع). اگر VPS دارید، آموزش تغییر رمز VPS به کارتان میآید.

سرورها انرژی زیادی مصرف میکنند: طبق Wikipedia، دیتاسنترها در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۱۵ تراواتساعت برق مصرف کردند که نزدیک ۱٫۵ درصد مصرف برق جهان است (منبع).
← نکتهٔ مخصوص کاربران ایرانی: اگر برای دفتر کوچک یک کامپیوتر معمولی را فایل سرور کردهاید، حتماً پشت آن UPS بگذارید و ویندوز را طوری تنظیم کنید که هنگام تمام شدن باتری UPS خودش خاموش شود؛ قطعی ناگهانی برق برای دیسک و فایلهای در حال ذخیره خطرناک است. برای اجاره سرور مجازی هم دقت کنید که سرویسدهنده از شما بکآپ منظم بگیرد.
این مقاله بر پایهٔ مستندات رسمی مایکروسافت و اپل و منابع مرجع بازنویسی شده و ما آزمایش سختافزاری جداگانهای برای آن انجام ندادهایم. برای آشنایی با انواع کامپیوتر هم آموزش انواع کامپیوتر را ببینید.
پاسخ به سوالات شما
سرور به زبان ساده یعنی چی؟
سرور کامپیوتر یا برنامهای است که به دستگاههای دیگر سرویس میدهد؛ مثلاً وبسرور صفحهٔ سایت را برای مرورگر شما میفرستد.
میشه با کامپیوتر خونگی سرور راه انداخت؟
بله، سرور یک نقش است و کامپیوتر معمولی هم میتواند مثلاً فایل سرور یا وبسرور باشد. فقط برای کار شبانهروزی، دوام و قابلیت اطمینان سختافزار سرور را ندارد.
فرق سرور با کامپیوتر معمولی چیه؟
سرورهای حرفهای معمولاً رم ECC، دیسکهای RAID، پاور دوگانه و قطعههای قابل تعویض بدون خاموشی دارند تا بدون توقف کار کنند.
رم ECC به چه دردی میخوره؟
رم ECC خطاهای داده را خودش تشخیص میدهد و اصلاح میکند؛ برای همین در سرورها که خرابی داده قابل قبول نیست استفاده میشود.
سرور مجازی یا VPS چیه؟
VPS بخشی از یک سرور فیزیکی است که با مجازیسازی جدا شده و سیستمعامل و منابع اختصاصی خودش را دارد.
هنوز میشه macOS Server خرید؟
نه؛ اپل فروش macOS Server را ۲۱ آوریل ۲۰۲۲ متوقف کرد و بیشتر قابلیتهایش را به خود macOS منتقل کرد.

دیدگاهها