پروژه Suncatcher گوگل؛ چرا گوگل سرور هوش مصنوعی به فضا می‌فرستد؟

ایدهٔ ساختن دیتاسنتر در فضا تا چند سال پیش بیشتر شبیه داستان علمی‌تخیلی بود، اما حالا گوگل یک ماهوارهٔ واقعی با تراشه‌های هوش مصنوعی خودش در مدار دارد. در این مطلب فقط از روی منابع رسمی گوگل و گزارش‌های رسانه‌های معتبر توضیح می‌دهیم Suncatcher دقیقاً چه هدفی دارد، ماهواره چه کرد، گوگل چه مزیت‌هایی برای فضا می‌شمارد و چه مانع‌هایی هنوز سر راه است.

پروژه Suncatcher؛ هدف گوگل از این طرح

گوگل پروژه Suncatcher را روز ۴ نوامبر ۲۰۲۵ در وبلاگ رسمی خود معرفی کرد و آن را یک «مون‌شات پژوهشی» نامید؛ یعنی پروژه‌ای بلندمدت و پرریسک، در کنار پروژه‌هایی مثل خودروی خودران و رایانهٔ کوانتومی. هدف اعلام‌شده این است که روزی محاسبات یادگیری ماشین در فضا مقیاس پیدا کند.

طبق وبلاگ Google Research، طرح گوگل شبکه‌ای از ماهواره‌های کوچک خورشیدی است که تراشه‌های TPU گوگل را حمل می‌کنند و با لینک‌های نوری فضای آزاد (free-space optical links) به هم وصل می‌شوند. این ماهواره‌ها احتمالاً در مدار پایین «سحر-غروب» هم‌زمان با خورشید قرار می‌گیرند تا تقریباً همیشه نور خورشید ببینند. گوگل پژوهش اولیه را در قالب یک مقالهٔ پیش‌انتشار (preprint) با عنوان زیر منتشر کرده است:

→ Towards a future space-based, highly scalable AI infrastructure system design

TPU تراشهٔ اختصاصی گوگل برای هوش مصنوعی است و همان کاری را می‌کند که در دیتاسنترهای زمینی روی سرورها انجام می‌شود.

اولین پاسخ ماهواره به زمین

به نوشتهٔ گوگل، در یکی از عبورهای ماهواره از روی ایستگاه زمینی، اولین درخواست برای مدل باز Gemma ۴ روی ماهواره فرستاده شد: یک هایکو دربارهٔ بودن در فضا بنویس. پاسخ، وقتی ماهواره از روی اسوالبارد نروژ می‌گذشت، به زمین رسید:

→ Blue marble below / Data streams in silent grace / Starlight feeds my core.

بعد از آن، گوگل لیمریک‌های (شعرهای طنز کوتاه) فضایی و درخواست‌هایی برای گزارش وضعیت فنی سامانه‌های ماهواره را هم آزمایش کرد. The Verge هم همین روایت را از وبلاگ گوگل نقل کرده و سخنگوی گوگل به TechCrunch گفته ماهواره «به‌طور عادی» کار می‌کند. اگر می‌خواهید Gemma را روی کامپیوتر خودتان امتحان کنید، راهنمای اجرای هوش مصنوعی آفلاین روی کامپیوتر را ببینید.

مشخصاتی که TechCrunch از ماهواره گزارش کرده و در وبلاگ گوگل نیامده غیررسمی:

چرا دیتاسنتر در فضا؛ مزیت‌هایی که گوگل می‌شمارد

استدلال اصلی گوگل انرژی است. طبق Google Research، خورشید بیش از ۱۰۰ تریلیون برابر کل برق تولیدی بشر انرژی منتشر می‌کند و پنل خورشیدی در مدار مناسب می‌تواند تا ۸ برابر بیشتر از روی زمین برق بدهد، آن هم تقریباً پیوسته؛ پس به باتری سنگین کمتری نیاز است.

چالش‌ها و محدودیت‌ها

تأخیر و پهنای باند: طبق Google Research، کارهای بزرگ یادگیری ماشین به ارتباط پرسرعت و کم‌تأخیر بین تراشه‌ها نیاز دارند؛ لینک بین ماهواره‌ها باید ده‌ها ترابیت بر ثانیه باشد. راه حل گوگل پرواز ماهواره‌ها در آرایش بسیار نزدیک (یک کیلومتر یا کمتر) است. در نمونهٔ آزمایشگاهی، یک جفت فرستنده‌گیرنده ۸۰۰ گیگابیت بر ثانیه در هر جهت منتقل کرده است. ارتباط پرسرعت با زمین هم هنوز چالش حل‌نشده است. TechCrunch می‌گوید روشن ماندن فقط حدود ۲۰ دقیقه‌ای TPU، ارتباط با زمین را پیچیده‌تر می‌کند.

تابش: گوگل TPU نسل Trillium (v۶e) را در آزمایشگاه زیر پرتو پروتون ۶۷ مگاالکترون‌ولتی آزموده است. حافظهٔ HBM حساس‌ترین بخش بود، اما بی‌نظمی فقط پس از دوزی حدود سه برابر دوز پیش‌بینی‌شدهٔ یک مأموریت پنج‌ساله دیده شد و تا بیشترین دوز آزمون، خرابی سخت‌افزاری دائمی رخ نداد (Google Research). TechCrunch توضیح می‌دهد تابش می‌تواند باعث «bit flip» شود، یعنی تغییر یک بیت در حافظه که داده را بی‌صدا خراب می‌کند؛ آزمون‌های زمینی نشان داده بود این مشکل برای استنتاج کم‌اثر و برای آموزش مدل جدی‌تر است. حالا ماهواره باید این را در مدار واقعی ثابت کند.

هزینه و نگهداری: گوگل می‌گوید هزینهٔ پرتاب در گذشته مانع اصلی بوده و طبق تحلیلش، اگر روند کاهش قیمت ادامه یابد، تا میانهٔ دههٔ ۲۰۳۰ هزینهٔ پرتاب و بهره‌برداری از دیتاسنتر فضایی می‌تواند تقریباً هم‌تراز هزینهٔ انرژی دیتاسنتر زمینی شود (Google Research). قابلیت اطمینان سامانه در مدار هم جزو چالش‌های رسمی است؛ گوگل دربارهٔ تعمیر یا تعویض قطعه در مدار چیزی نگفته است. به گزارش TechCrunch، این طرح به موشک Starship اسپیس‌ایکس نیاز دارد که هنوز در حال توسعه است.

برای کاربران و آیندهٔ هوش مصنوعی چه معنایی دارد

فعلاً هیچ. این یک آزمایش پژوهشی است و قرار نیست Gemini یا جست‌وجوی گوگل از فضا جواب بدهد. گوگل خودش می‌گوید راه طولانی است. TechCrunch هم می‌نویسد تمرکز گوگل بر زیرساختی است که در دههٔ ۲۰۳۰ به‌صرفه شود.

اهمیت خبر این است که هوش مصنوعی هر روز برق و دیتاسنتر بیشتری می‌خواهد و شرکت‌های بزرگ دنبال منبع انرژی تازه‌اند. اگر آزمون‌های تابش و حرارت موفق باشد، گوگل طبق برنامهٔ رسمی در سال ۲۰۲۷ دو ماهوارهٔ به‌هم‌متصل می‌فرستد. به گزارش TechCrunch، این دو ماهواره برق بیشتری تولید می‌کنند و لینک نوری بین ماهواره‌ای را آزمایش می‌کنند. گوگل در اعلام اولیه گفته بود این مأموریت را با شرکت Planet انجام می‌دهد.